Tomas Sedlacek

publicatie + + + + + + +

Voor het achtergrondblad VolZin had ik een gesprek met Tomas Sedlacek, de Tsjechische econoom en schrijver van het veelgeprezen boek De economie van goed en kwaad. We zaten op een maandagavond in een klein Aziatisch restaurantje in Amsterdam-Zuid, waar hij 's avonds laat het pittigste gerecht op de kaart bestelde - het maakte niet uit wat - plus een groot glas bier. Tijdens zijn half economische, half levensbeschouwelijke betoog verslikte hij zich zo nu en dan en vlogen de rijstkorrels door het bescheiden etablissement. Maar interessant was het.

Hieronder is een deel van het gesprek terug te lezen.

U haalt in het begin van uw boek het Gilgamesj-epos aan. Wilt u daarmee laten zien dat de mens voor een deel nooit verandert?

,,De archetypes zijn dezelfde. Zoals het idee dat mensen efficiënter zijn als ze geen gevoelens hebben. Dat zie je in het Gilgamesj-epos als Gilgamesj de mensen verbiedt om bij hun vrouwen en kinderen te zijn met als bedoeling om hun efficiëntie op te voeren terwijl ze aan een muur bouwen. Het lijkt alsof dit ver van ons staat, maar het staat juist dichtbij. Nog steeds bestaat in de economie het idee dat spiritualiteit, cultuur, vriendschap, kortom het zachte, je weghoudt van efficiëntie. Het geldt zelfs voor vakantie. Een vrije dag betekent alleen dat je de volgende dag je werk beter doet. Je neemt een vakantie om je efficiëntie te verhogen.

Dat betekent dat je leven onderdeel wordt van het efficiënter werken. Dat is scheef. Daarom hadden de Hebreeërs het sabbatsgebod, het voornaamste gebod van allemaal. Je kunt het zien in de debatten die Jezus voerde met de farizeeërs en sadduceeën, waarvan de meeste over de sabbat gaan. Het vierde gebod is het meest geschonden gebod van vandaag. We hebben er een suggestie van gemaakt. ‘Ontspan als het kan, maar als je iets belangrijks te doen hebt, is dat ook goed.’”

Waarom is de sabbat zo belangrijk?

,,We zijn hier niet om te werken. We zijn daar niet voor gemaakt. Volgens het verhaal rustte God niet op sabbat uit, omdat hij maandagochtend nog een ander universum moest creëren. Hij rustte uit omdat het werk gedaan was. En Hij rustte ín het werk van zijn handen. Als econoom zie ik het zo: zes van de zeven dagen mag je efficiënt bezig zijn, mag je de wereld herscheppen naar jouw beeld - wij zijn geschapen naar Gods beeld, en wij scheppen de wereld naar ons beeld, zodat alles ons past - maar één dag moet je dat niet doen. Eén dag in de week moet je blij zijn met de wereld zoals hij is en het ‘zijn’ koesteren, niet het ‘doen’.”

Waarom vindt u Jezus van belang voor de economie?

,,Het grootste bezwaar dat ‘niet-gelovigen’ hebben tegen het christendom of tegen God, is dat God slecht en niet rechtvaardig is. Maar dat Hij dat niet zou moeten zijn, is een christelijke gedachte. Als je kijkt naar Griekse of Babylonische goden: zij waren gemene klootzakken. Geen van hen pretendeerde zelfs maar goed te zijn. Ze deden wat ze wilden. Jezus en Paulus hebben ons aangespoord om de armen te beschermen. Maar waarom zouden de sterken de armen moeten beschermen? Dat is niet natuurlijk. Je zou juist de sterken moeten helpen. Neem het Griekse bankroet. Was dat tachtig jaar geleden gebeurd, dan was het debat gegaan over de vraag hoe we Griekenland zouden moeten aanvallen. Dat deden we met landen die op hun knieën gebracht waren. Nu gaat het debat over de vraag: is Griekenland een markt of een broer? Als je broer zijn been breekt, help je hem. Als je bakker zijn been breekt, ga je naar een ander toe. Eén manier om de crisis te interpreteren is dat we niet weten om te gaan met vergeving. Al weten we dat het nodig is. Dat is een oude christelijke strijd tussen wet en genade.”

Er is wel vergeving geweest: een groot deel van de Griekse schulden is kwijtgescholden. Is dat geen goed teken?

,,Jawel. Ook in het Oude Testament had je het jubeljaar: elke 49 jaar werden de schuldslaven in vrijheid gesteld en schulden vergeven. Je weet dat in het Grieks het woord voor ‘schuld’ en ‘zonde’ hetzelfde woord is? Zonden werden vergeven. Dat betekende dat schulden werden vergeven. In het jubeljaar werden de grootste verschillen geëlimineerd. De rijken gaven hun deel van het land, dat ze gekocht hadden, terug. De grootste extremen werden uit het systeem gehaald.”

Waarom is het een zegening voor een land om dat te doen?

,,Het is geen zegening, het is een eigenschap van elk land. Elk systeem dat de mens kent loopt van tijd tot tijd vast. Neem je computer of smartphone: ook al is de software compleet systematisch en wiskundig, en er zit geen psychologie, oedipus-complex, religie, haat of oorlog in, toch bevriest het af en toe. In het verleden begrepen mensen dat. Ze zeiden: ‘We kunnen het systeem nooit perfect maken. Laten we het bij voorbaat elke 49 jaar resetten.’ Dat gaat om een soort eerlijkheid. Het is een anti-monopolie instituut van die tijd. Zo gingen zij om met schulden die net als vandaag zo complex worden dat niemand nog weet wie wie iets schuldig is. Zelfs Jezus gebruikt dat bij zijn toespraak in Nazareth. Hij leest uit de boekrol: ik ben gekomen om het jubeljaar te verkondigen, het jaar van vergeving van zonden, van schulden. Dat is de kern van het christendom.”

Andere economen zeggen: als je financieel wanbeleid niet bestraft, is er voor de Grieken geen prikkel om zich te gedragen.

,,Dit is precies de argumentatie in het Nieuwe Testament. Jezus kreeg de vraag: als mijn broeder herhaaldelijk tegen mij zondigt, zal ik hem zeven keer vergeven? Jezus zegt: niet zeven keer, maar zeven keer zeventig. Dat is het basisidee van het christendom: dat God onrechtvaardig is. Godzijdank. Anders hadden we een groot probleem. Het is ook onrechtvaardig dat een zoon van God voor onze zonden moest sterven. Dat is ons probleem: we zien onrechtvaardigheid altijd op een negatieve manier.”

U bent kritisch op de consumptiemaatschappij: onze verlangens zullen nooit bevredigd worden. Maar hoe breng je zoiets over?

,,Dat is precies wat ik probeer door te schrijven dat dit een van de oudste demonen in onze cultuur is: het verhaal van de Tuin van Eden is een goede verbeelding daarvan. Adam en Eva hadden alles, toch wilden ze meer. Ze namen iets wat ze niet mochten hebben. Dat was een zonde van overconsumptie. Daarna krijgt Eva de vloek van ‘vraag’ opgelegd, en Adam de vloek van ‘aanbod’. Tegen Eva zegt God: je zult verlangen, maar je verlangens zullen buiten jou zijn, jij hebt ze niet onder controle, ze hebben jouw onder controle. Adam krijgt de vloek dat de mens ondanks zelfs de technologie van de 21e eeuw altijd moet blijven werken. Je zult de vraag nooit kunnen bevredigen.”

U moet het typisch vinden dat de grondlegger van de moderne economie, Adam Smith, een moraalfilosoof was.

,,Dat is ironisch, niet? Hij heeft twee boeken geschreven, waarvan wij maar één genomen hebben. De economie loopt op één been, omdat wij vergeten zijn dat het andere been er ook is: wederkerige sympathie, niet alleen winstbejag. Maar het is waar dat Adam Smith ons een wat schizofrene erfenis nagelaten heeft, want in The wealth of nations beweert hij simpel gezegd dat de lijm in de samenleving ‘winstbejag’ of ‘eigenliefde’ is. Terwijl hij in zijn andere boek, The theory of moral sentiments, beweert dat dat absoluut niet afdoende is. Er is ook wat anders: sympathie. Ook al ken ik je niet, toch wil ik niet dat jij lijdt.

Je ziet dat we juist nu sympathie nodig hebben. Landen vallen en staan weer op. Ook Groot-Brittannië is de zieke man van Europa geweest, net als Ierland, Duitsland, Finland, Tsjechië, Zweden. We zijn het om de beurt. Je hebt het gezegde: de hemd is nader dan de rok. Die egoïstische gedachte past bij de blik op Griekenland en andere landen: donder op. Maar het is winter, dus we moeten dat hemd niet hebben, en de rok wel. Met die oude mentaliteit bevriezen we allemaal. Als Europa nu verkruimelt, krijgen we het niet meer bij elkaar. Niet voor twee of drie generaties.”

Denkt u dat de economische crisis een ethische crisis is?

,,Dat zou ik zo simpel niet zeggen. Het is een geloofscrisis. Er werd gesproken over een credit crunch. ‘Credo’ betekent ‘geloof’. Het is een geloofscrunch: iets waarin we blind geloofden, deed niet zoals we hadden verwacht. We willen ons leven beteren, maar we weten nog niet hoe. Dat is het idee van ‘berouw’, van metanoia: ‘bekering’, wat ‘berouw’ letterlijk betekent. Dat was het onderwerp in Davos twee jaar geleden, toen ik daar was: de grote transitie, de zoektocht naar nieuwe modellen. Zelfs de grootste kapitalisten in Davos debatteerden er over een verandering van het model.”